Archiwum kategorii: 4. Badania naukowe

Fodmap

Dodaj komentarz
  1. Definicja FODMAP
  2. Dlaczego FODMAP dają objawy?
  3. Źródła FODMAP
  4. Badania nad dietą low-Fodmap
  5. Jak wygląda dieta FODMAP?
  6. Potencjalne ryzyka i skutki uboczne

Definicja FODMAP

FODMAP to akronim utworzony od pierwszych liter angielskich słów:

| Akronim | Pełna nazwa (ang.) | Tłumaczenie i grupa cukrów |

| :—: | :— | :— |

| F | Fermentable | Fermentujące (łatwo poddawane fermentacji) |

| O | Oligosaccharides | Oligosacharydy (np. fruktany, galaktooligosacharydy – GOS) |

| D | Disaccharides | Disacharydy (np. laktoza) |

| M | Monosaccharides | Monosacharydy (np. wolna fruktoza) |

| A | And | I |

| P | Polyols | Poliole (alkohole cukrowe, np. sorbitol, ksylitol, mannitol) |

FODMAP to krókie łańcuchy węglowodanów, które są słabo wchłaniane w jelicie cienkim i szybko ulegają fermentacji przez bakterie w jelicie grubym, co prowadzi do wzdęć, gazów, uczucia przelewania, bólu brzucha, biegunek lub zaparć.

Dlaczego FODMAP dają objawy?

Oto kilka przyczyn:

  • Słabe wchłanianie. Niektóre osoby mają niedobór enzymów lub wolniejszy transport jelitowy, przez co węglowodany FODMAP pozostają w jelicie cienkim.
  • Efekt osmotyczny – przyciąganie wody. Węglowodany niewchłonięte powodują napływ wody do jelit — to może prowadzić do biegunek.
  • Szybka fermentacja. Gdy docierają do jelita grubego, bakterie jelitowe zaczynają je „zjadać”, produkując gazy: wodór, CO₂, metan.
  • Nadwrażliwość trzewna. U osób z IBS nawet normalne ilości gazu czy rozciągnięcie jelita dają silny ból i dyskomfort, co tłumaczy dlaczego objawy są silniejsze niż w populacji ogólnej.

Źródła FODMAP

Najczęstsze źródła FODMAP w diecie:

Produkty wysokofodmapowe (mogą dawać objawy):
Fruktany: pszenica, czosnek, cebula, por, szparagi
Galaktany: ciecierzyca, soczewica, fasola
Laktoza: mleko, jogurty, twaróg
Fruktoza: jabłka, gruszki, mango, miód
Poliole: awokado, kalafior, śliwki, ksylitol, sorbitol

Produkty niskofodmapowe (zwykle dobrze tolerowane):
marchew, ziemniaki, cukinia, ogórek
truskawki, pomarańcze, winogrona
ryż, owies, quinoa
tofu naturalne, tempeh
twarde sery, napoje roślinne bez inuliny
małe porcje soczewicy z puszki
małe porcje ciecierzycy z puszki
orzechy: orzechy włoskie, pekan, makadamia
nasiona: chia, dynia, słonecznik

FODMAP to naturalne składniki zdrowych produktów: warzyw, owoców, zbóż, strączków. Problem polega tylko na tym, że niektóre osoby mają na nie nadwrażliwość.

Badania nad dietą low-Fodmap

Koncepcja diety low-FODMAP pochodzi z badań zespołu z Monash University i zyskała szerokie potwierdzenie kliniczne w ostatniej dekadzie. Odkryte i opisane przez naukowców z Monash University w Australii, stały się podstawą diety niskofodmapowej – jednej z najbardziej skutecznych interwencji dietetycznych w zespole jelita nadwrażliwego (IBS).

Początki badań nad FODMAP sięgają lat 90. XX wieku, kiedy to naukowcy zaczęli zauważać związek między spożyciem pewnych węglowodanów a objawami jelitowymi. Kluczowy przełom nastąpił w 2005 roku, gdy zespół z Monash University pod kierunkiem prof. Petera Gibsona i dr Susan Shepherd opublikował pierwsze prace identyfikujące grupę krótkołańcuchowych węglowodanów odpowiedzialnych za fermentację w jelitach. Termin „FODMAP” został ukuty w 2004 roku, aby opisać fermentujące oligosacharydy (np. fruktany w cebuli i pszenicy), disacharydy (laktoza w mleku), monosacharydy (fruktoza w owocach) i poliole (np. sorbitol w gumach do żucia).
W ciągu ostatnich 20 lat (od 2005 do 2025) dieta niskofodmapowa ewoluowała z eksperymentalnej interwencji do globalnie uznanej terapii. Monash University odegrało pionierską rolę, przeprowadzając setki badań, w tym testy na zawartość FODMAP w tysiącach produktów spożywczych. Dziś aplikacja Monash FODMAP jest narzędziem używanym przez miliony osób na świecie, a dieta jest zalecana przez towarzystwa gastroenterologiczne, takie jak American College of Gastroenterology.
Rozwój ten był napędzany rosnącą liczbą pacjentów z IBS – szacuje się, że dotyka to 10–15% populacji światowej – szukających alternatyw dla farmakoterapii.
Dieta low FODMAP jest jednym z najlepiej przebadanych narzędzi dietetycznych w IBS. Badania kliniczne potwierdzają redukcję wzdęć, bólu brzucha i biegunek. Skala efektu: w praktyce klinicznej zgłasza się poprawę u ~60–75% pacjentów z IBS. To czyni dietę low-FODMAP jedną z najlepiej udokumentowanych interwencji dietetycznych w IBS.
W sieciowej meta-analizie z 2021 roku, obejmującej 13 randomizowanych badań kontrolowanych (RCT) z 944 pacjentami, dieta niskofodmapowa zajęła pierwsze miejsce we wszystkich punktach końcowych: poprawa globalnych objawów IBS, ból brzucha, wzdęcia i zaburzenia stolca.
Inna meta-analiza z 2017 roku (10 badań, w tym 7 kontrolowanych) wykazała, że dieta niskofodmapowa znacząco obniża skalę nasilenia objawów IBS (IBS-SSS) w porównaniu do diet standardowych. Poprawa dotyczyła 70–86% pacjentów, z efektem widocznym już po 3–4 tygodniach.
Przegląd z 2016 roku podsumowuje dowody z 6 RCT i licznych badań obserwacyjnych: dieta poprawia objawy u większości dorosłych z IBS, niezależnie od podtypu (z dominacją biegunki, zaparć lub mieszana). Efekty są dawkozależne – rechallenge z fruktozą czy fruktanami indukuje objawy w kontrolowany sposób.
Badania długoterminowe (do 12 miesięcy) pokazują utrzymanie korzyści po fazie reintrodukcji i personalizacji, z poprawą jakości życia i redukcją lęku/depresji.

SIBO (small intestinal bacterial overgrowth) — istnieje złożona relacja między SIBO a objawami IBS; niektórzy pacjenci z SIBO reagują na ograniczenie FODMAP, ale istnieją też obawy, że restrykcyjna dieta może wpływać na przebieg leczenia SIBO i skuteczność antybiotyków. W praktyce klinicznej często stosuje się podejście kombinowane: diagnostyka SIBO (testy oddechowe, ocena kliniczna), leczenie (np. rifaksimina / podejścia alternatywne) i następnie praca nad dietą.

Inne wskazania: badania sugerują potencjalne korzyści diet low-FODMAP w redukcji dolegliwości gastrycznych u pacjentek z endometriozą, a także przy niektórych zaburzeniach zapalnych (jako wsparcie dla objawów, nie jako leczenie choroby podstawowej). Sportowcy i osoby aktywne: Pomaga w „biegunce biegacza” spowodowanej FODMAP.

Krótkoterminowo dieta low-FODMAP zmniejsza fermentację i objawy, ale jednocześnie w badaniach obserwowano spadek liczby bifidobakterii i zmniejszenie niektórych markerów „prebiotycznych” w jelicie. To sugeruje, że restrykcyjna, długotrwała eliminacja może niekorzystnie zmieniać ekosystem jelitowy. Nowe analizy i metaanalizy (ostatnie lata) próbują wyważyć korzyści kliniczne i potencjalne koszty mikrobiologiczne; niektóre przeglądy wskazują, że przy poprawnie przeprowadzonej fazie reintrodukcji i personalizacji dietetycznej negatywny wpływ na mikrobiotę można zminimalizować. Jednak długoterminowe dane (lata) są wciąż ograniczone.

Jak wygląda dieta FODMAP?

Dieta składa się z trzech jasno zdefiniowanych faz:

1) Eliminacja (6–8 tygodni). Usuwa się większość produktów bogatych w FODMAP, aby uspokoić jelita.

2) Reintrodukcja. Stopniowo testuje się poszczególne grupy FODMAP, np.: fruktany → galaktany → laktoza → fruktoza → poliole. Celem jest sprawdzenie, które z nich powodują objawy.

3) Personalizacja. Odrzucamy jedynie te produkty, które wywołują objawy; przywracamy resztę diety. Dobrze przeprowadzona personalizacja minimalizuje skutki uboczne dla mikrobioty i jakości życia.

Współpraca z dietetykiem jest kluczowa: poprawia przestrzeganie reguł, pozwala na właściwe prowadzenie reintrodukcji i minimalizuje ryzyko niedoborów. U pacjentów z długotrwałymi ograniczeniami należy rozważyć ocenę markerów odżywienia i ewentualne wsparcie pre/probiotyczne (dobierane indywidualnie).

Potencjalne ryzyka i skutki uboczne

Chociaż skuteczna, dieta niskofodmapowa nie jest wolna od wad. Faza eliminacyjna (4–6 tygodni) jest restrykcyjna i wymaga nadzoru dietetyka, by uniknąć niedoborów (np. wapnia, błonnika, prebiotyków).
Wpływ na mikrobiom: Badania wskazują na redukcję bifidobakterii i ogólnej różnorodności bakterii jelitowych, co może być niekorzystne długoterminowo. Jednak po reintrodukcji mikrobiom często wraca do normy, a efekty są odwrotne u niektórych pacjentów z zaburzeniami jelitowymi.
Ryzyko niedoborów odżywczych: Ścisła restrykcja może prowadzić do niedoborów żelaza, witamin z grupy B czy błonnika, zwiększając ryzyko zaparć. Meta-analizy podkreślają, że dieta nie powinna być stosowana bez personalizacji.
Efekty psychologiczne: U niektórych pacjentów dieta nasila lęk związany z jedzeniem (orthorexia), choć ogólnie poprawia samopoczucie. Badania sugerują, że długoterminowe stosowanie jest bezpieczne pod warunkiem monitoringu.

Alergeny Spożywcze

Dodaj komentarz
  1. Definicja
  2. Mechanizm
  3. Najczęstsze alergeny
  4. Objawy
  5. Alergie krzyżowe
  6. Leczenie alergii
    1. Terapie przyszłości
    2. Terapie biologiczne
    3. Immunoterapia doustna (OIT) i przezskórna (EPIT)
    4. Terapie eksperymentalne
    5. Mikrobiom a alergia pokarmowa
    6. Indukcja tolerancji przez wczesną ekspozycję (LEAP, EAT)

Definicja

Alergen spożywczy to białkowy składnik pokarmu, który w wyniku zaburzenia tolerancji immunologicznej wywołuje reakcję nadwrażliwości typu I (natychmiastową), zależną od immunoglobulin IgE. W niektórych przypadkach mogą być również zaangażowane reakcje typu III (kompleksy immunologiczne) lub IV (komórkowe).
Alergia pokarmowa to patologiczna odpowiedź immunologiczna na alergen obecny w żywności, która może prowadzić do lokalnych lub uogólnionych objawów, a nawet zagrażać życiu (np. anafilaksja).

Mechanizm

Podczas pierwszego kontaktu z alergenem dochodzi do:

  • rozpoznania alergenu przez komórki prezentujące antygen (APC),
  • aktywacji limfocytów Th2,
  • produkcji cytokin IL-4, IL-5, IL-13,
  • przełączenia klas w limfocytach B i produkcji przeciwciał IgE,
  • IgE przyłączają się do receptorów FcεRI [FcεRI jest zbudowany z czterech łańcuchów: alfa (FcεRIα), beta (FcεRIβ), oraz dwóch łańcuchów gamma (FcεRIγ)] na komórkach tucznych (mastocytach) i bazofilach (granulocytach zasadochłonnych).

Przy ponownym kontakcie:

  • dochodzi do przekroczenia progu aktywacji,
  • komórki tuczne degranulują, uwalniając histaminę, tryptazę, leukotrieny, prostaglandyny,
  • rozwija się reakcja alergiczna (z objawami skórnymi, oddechowymi, pokarmowymi lub anafilaksją).

Najczęstsze alergeny

Najczęściej występujące alergeny pokarmowe to tzw. “Wielka Ósemka”:

  1. Mleko krowie (kazeina, β-laktoglobulina)
  2. Jaja (owoalbumina, owomukoid)
  3. Orzeszki ziemne (arachina, konarachina)
  4. Orzechy drzewne (białka 2S, profiliny)
  5. Ryby (parwalbuminy)
  6. Skorupiaki i mięczaki (tropomiozyna)
  7. Soja (gly m 5, gly m 6)
  8. Pszenica (gluten, ω5-gliadyna)

Pozostałe alergeny to seler, gorczyca, sezam, łubin, siarczyny.

Objawy

Objawy kliniczne pojawiają się przy wtórnym kontakcie z alergenem i są to:

  • Skórne
    • Pokrzywka kontaktowa i uogólniona
    • Obrzęk naczynioruchowy (np. warg, języka)
    • Zaostrzenia AZS
  • Pokarmowe
    • Nudności, wymioty, biegunki
    • Bóle brzucha, kolki
    • Eozynofilowe zapalenie przełyku
  • Oddechowe
    • Napady duszności
    • Skurcz oskrzeli
    • Nieżyt nosa
    • Anafilaksja
    • Spadek ciśnienia, omdlenie, tachykardia
    • Obturacja dróg oddechowych
    • Wymaga natychmiastowego podania adrenaliny

Alergie krzyżowe

Zjawisko, w którym IgE reagują z podobnymi epitopami (specyficzne fragmenty antygenu, który wiąże się z przeciwciałem) alergenów różnych źródeł nazywamy alergiami krzyżowymi.

Wyróżniamy pyłkowo-pokarmowe oraz lateksowo-owocowe alergie krzyżowe.

Najczęściej występujące alergie krzyżowe to:

  • brzoza – leszczyna, dąb, buk, owoce pestkowe (jabłko, gruszka, morela, wiśnia, czereśnia), kiwi, brzoskwinia, mango, seler, marchew, pieprz
  • leszczyna – brzoza, dąb, grab, buk, orzech laskowy
  • bylica – seler, marchew, przyprawy
  • trawy – melon, arbuz, pomidor, mąka pszenna i żytnia
  • drzewa oliwne – jesion, ligustr pospolity, bez lilak
  • roztocze kurzu domowego – skorupiaki
  • grzyby – lateks
  • pióra – jajo kurze, mięso kurze
  • sierść kota – mięso wieprzowe
  • lateks gumy naturalnej – banan, kiwi, papaja, melon, mango, kasztan jadalny, migdały, grejpfruty, seler, ziemniaki, orzechy, pomidory, marchew, papryka, szpinak, sałata, przyprawy, fikus
  • mleko krowie – mleko kozie, mleko owcze, mięso wołowe

Leczenie alergii

Przede wszystkim zalecane jest unikanie alergenu.

Kolejnym krokiem jest leczenie objawowe:

  • Leki przeciwhistaminowe (II generacja) – loratadyna, ceteryzyna
  • Glikokortykosteroidy – miejscowe lub ogólnoustrojowe
  • Adrenalina (epinefryna) – autostrzykawka EpiPen w anafilaksji
  • Oraz metoda eksperymentalna – immunoterapia doustna polegająca na podawaniu wzrastających dawek alergenu celem indukcji tolerancji.

Terapie przyszłości

Nowe kierunki badań skupiają się na nowych strategiach immunomodulujących, terapiach biologicznych i próbach indukcji trwałej tolerancji immunologicznej:

  • Terapie biologiczne – omalizumab (przeciwciało anty-IgE), dupilumab (IL-4/IL-13)
  • Szczepionki DNA i peptydowe – modulacja odpowiedzi Th2
  • Edytowanie genów (CRISPR/Cas9) – badania wstępne
  • Liposomalne nośniki antygenów – eksperymentalna immunoterapia celowana

Terapie biologiczne

Terapie biologiczne to leki opracowane przy użyciu technologii rekombinowanego DNA, które oddziałują na konkretne elementy układu odpornościowego.

  1. Omalizumab
    Jest to przeciwciało monoklonalne anty-IgE, które wiąże wolne IgE i zapobiega aktywacji komórek tucznych i bazofilów. Stosowane w leczeniu astmy i przewlekłej pokrzywki, ale też testowane w alergii pokarmowej – zwłaszcza jako wsparcie dla immunoterapii doustnej (OIT).
  2. Dupilumab
    Przeciwciało monoklonalne blokujące receptory dla IL-4 i IL-13 (kluczowe cytokiny odpowiedzi Th2). Wstępne badania wskazują na jego skuteczność w zmniejszeniu reaktywności na alergeny pokarmowe, zwłaszcza u pacjentów z atopowym zapaleniem skóry.
  3. Ligelizumab
    Nowa generacja przeciwciał anty-IgE, o większym powinowactwie niż omalizumab. Trwa ocena w badaniach klinicznych dotyczących alergii pokarmowej.

Immunoterapia doustna (OIT) i przezskórna (EPIT)

a) OIT (Oral Immunotherapy)

Polega na doustnym podawaniu małych, rosnących dawek alergenu w celu indukcji tolerancji. Najlepiej przebadana dla orzeszków ziemnych, mleka i jaj.
OIT zwiększa próg reaktywności, ale pełna tolerancja (remisja) utrzymuje się u ograniczonej grupy pacjentów. Istnieje ryzyko działań niepożądanych – w tym anafilaksji, eozynofilowego zapalenia przełyku.

b) EPIT (Epicutaneous Immunotherapy)

Alergen aplikowany na skórę w postaci plastra (np. Viaskin Peanut®). Badania kliniczne (np. PEPITES) pokazują, że metoda jest bezpieczniejsza niż OIT, ale mniej skuteczna.

Terapie eksperymentalne

a) Szczepionki peptydowe i DNA

Polegają na podawaniu syntetycznych fragmentów alergenów (peptydów) w celu indukcji tolerancji bez aktywacji komórek tucznych. Badania przedkliniczne i I fazy wskazują na możliwość rozwoju szczepionek swoistych dla orzeszków ziemnych, mleka i ryb.

b) Edytowanie genów – CRISPR/Cas9

Eksperymentalne podejście polegające na „wyciszeniu” genów kodujących najważniejsze epitopy alergenowe w roślinach spożywczych (np. zmodyfikowane orzeszki bez białka Ara h 2). Badania na etapie przedklinicznym.

c) Nanocząstki i liposomy

Nośniki alergenów, które kierują je do komórek dendrytycznych i promują odpowiedź tolerogenną. Mogą ograniczać działania niepożądane klasycznej immunoterapii.

Mikrobiom a alergia pokarmowa

Coraz więcej dowodów wskazuje, że skład mikrobioty jelitowej (szczególnie we wczesnym dzieciństwie) wpływa na rozwój tolerancji immunologicznej.

Dzieci z alergiami mają zazwyczaj zmniejszoną różnorodność bakteryjną, szczególnie bakterii z rodzaju Bifidobacterium i Faecalibacterium.

Suplementacja probiotykami i prebiotykami może wspierać leczenie i profilaktykę (badania m.in. nad LGG – Lactobacillus rhamnosus GG).

Indukcja tolerancji przez wczesną ekspozycję (LEAP, EAT)

Badania LEAP (Learning Early About Peanut Allergy) i EAT (Enquiring About Tolerance) wykazały, że wczesne wprowadzenie alergenów (np. orzeszków ziemnych, jaj) u niemowląt zmniejsza ryzyko rozwoju alergii.

Zmieniło to paradygmat profilaktyki alergii – zamiast unikania wczesnego kontaktu z alergenem, zaleca się kontrolowaną ekspozycję pod nadzorem pediatry lub alergologa.

Piśmiennictwo

1 Fleischer DM et al. (2013). Oral immunotherapy for peanut allergy: a multicenter, randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Lancet. 2 Simpson EL et al. (2016). TwO Phase 3 Trials of Dupilumab versus Placebo in Atopic Dermatitis. G Engl Med. 3 Arm JP et al. (2014). Ligelizumab (QGE031) in patients with chronic spontaneous urticaria: a randomized, double-blind, placebo-controlled Phase 2b study. J Allergy Clin Immunol. 4 Vickery BP et al. (2017). Sustained Unresponsiveness to Peanut in Subjects Who Have Completed Peanut Oral Immunotherapy. J Allergy Clin Immunol. 5 Jones SM et al. (2017). Epicutaneous immunotherapy for the treatment of peanut allergy in children and young adults. JAMA. 6 Mondoulet L et al. (2020). Peptide mmunotherapy for peanut allergy: A phase 1 study using sequentially injected hydrogel-peptide formulations. Allergy 7 Wang Q et al. (2018). Genome editing for crop improvement and future agriculture. Cell. 8 Pali-Scholl I, Jensen-Jarolim E. (2019). Novel strategies for food allergy treatment. Allergy. 9 Feehley T et al. (2019). Healthy infants harbor intestinal bacteria that protect against food allergy. Nat Med. 10 Savilahti Kainulainen Rautava s. (2018). Probiotics and food allergy. Curr Opin Allergy Clin Immunol. 11f Du Toit G et al. (2015). Randomized trial of peanut consumption in infants at risk for peanut allergy. 1 Engl J Med

Nietolerancja laktozy

Dodaj komentarz

Laktoza jest to disacharyd występujący w mleku i powstałej z niego przetworzonej żywności. Laktoza ulega hydrolizie do monosacharydu, dzięki temu może być wchłonięta przez błonę śluzową jelita cienkiego. Niedobór laktazy jelitowej zapobiega hydrolizie laktozy. W jelicie grubym wolna laktoza jest fermentowana przez bakterie okrężnicy, aby uzyskać krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe i gazy wodorowe. W ten sposób dochodzi do szerokiego zakresu objawów żołądkowo-jelitowych.

Objawy nietolerancji:

  • luźne stolce
  • wzdęcia brzucha
  • nudności
  • przelewanie w jelitach

Wrodzona nietolerancja laktozy jest dziedziczona jako autosomalna cecha recesywna i jest bardzo rzadka. Wynika ona z niskiego poziomu laktazy, która rozwija się w dzieciństwie.

Wtórna nietolerancja laktozy powstaje w wyniku uszkodzenia błony śluzowej jelita cienkiego. za co odpowiedzialne są choroby takie jak np. zapalenie żołądka i jelit, choroba Crohna, celiakia, gastropatia cukrzycowa oraz przyjmowane leki, w tym chemioterapii.

Niektóre populacje mają skłonność do rozwoju niedoboru laktazy jak azjatyckie, południowoamerykańskie i afrykańskie, natomiast rasy wywodzące się z północnej Europy lub z północno-zachodniego subkontynentu indyjskiego prawdopodobnie zachowają zdolność wchłaniania laktozy w dorosłości.

Szacuje się, że 70-75% światowej populacji ma niedobór laktazy. Nietolerancja laktozy częściej występuje z zespołem jelita drażliwego z przewagą biegunki (IBS-D) niż u osób zdrowych.

Wiek prezentacji nietolerancji laktozy to między 20 a 40 r.ż.

Niedobór witaminy D wydaje się być związany z genem nietolerancji laktozy, a co za tym idzie możliwość wystąpienia osteopenii.

Dostosowanie diety jest podstawową formą terapii pacjentów z nietolerancją laktozy. Zaleca się ograniczenie bądź wykluczenie z diety produkty zawierające laktozę. Dostępny jest enzym laktazy, który redukuje objawy nietoleancji laktozy. Nie u wszystkich osób jednak może przynosić rezulataty z uwagi na niewystarczającą dawkę.

Wspomagająco działają: szczep DDS-1 Lactobacillus, wapń, witamina D3.

(Praveen K Roy, 2019, Lactose Intolerance)