1. Dieta ketogeniczna Czy to naprawdę działa?
2. ZALETY
3. WADY
4. Wpływ diety ketogenicznej na zdrowie psychiczne
5. Badania naukowe nad dietą ketogeniczną

Dieta ketogeniczna
Czy to naprawdę działa?

Dieta keto polega na znacznym ograniczeniu spożycia węglowodanów (zwykle do poniżej 50 gramów dziennie), które są głównym źródłem energii dla naszego organizmu. Gdy ograniczymy węglowodany, organizm zaczyna czerpać energię z tłuszczów, wytwarzając przy tym ciała ketonowe. To właśnie ketoza, czyli stan, w którym organizm wykorzystuje tłuszcze jako główne paliwo, jest celem diety ketogenicznej.

Podstawowy podział makroskładników w diecie ketogenicznej to:

• Tłuszcze: 70-80% dziennego spożycia kalorii,
• Białka: 20-25%,
• Węglowodany: 5-10%.

ZALETY

• Szybka redukcja masy ciała, poprzez przyspieszenie metabolizmu i zmniejszenie apetytu. W początkowej fazie utrata wagi wynika z tego, iż organizm traci przede wszystkim wodę, co jest wynikiem ograniczenia węglowodanów. Po kilku dniach, po przystosowaniu się do ketozy, spalanie tłuszczu przyspiesza, co prowadzi do dalszej utraty wagi.
• Pozytywnym efektem diety keto jest zmniejszenie uczucia głodu. Wysoka zawartość tłuszczów sprawia, że posiłki są bardziej sycące, co może pomóc w ograniczeniu podjadania i spożywania zbędnych kalorii.
• Poprawa funkcji poznawczych: koncentracji i zwiększenie energii. Ciała ketonowe są bardziej efektywnym źródłem energii dla mózgu, co prowadzi do poprawy koncentracji, pamięci i ogólnej jasności umysłu.
• Stabilizacja poziomu cukru we krwi. Dieta ketogeniczna może być korzystna dla osób z cukrzycą typu 2 lub insulinoodpornością, ponieważ ograniczenie węglowodanów pomaga stabilizować poziom cukru we krwi. W niektórych badaniach wykazano, że dieta keto może prowadzić do poprawy wrażliwości na insulinę.
• Zmniejszenie częstotliwości napadów padaczkowych (u osób z epilepsją)

WADY

• Skutki uboczne w początkowej fazie stosowania diety keto w postaci tzw. ketogrypy: zmęczenie, bóle głowy, nudności i zaparcia. Natomiast w trakcie stosowania diety mogą wystąpić następujące skutki uboczne: ketoacidoza (czyli kwasica ketonowa objawiająca się nadmiernym pragnieniem, suchością w jamie ustnej, częstym oddawanie zwiększonej ilości moczu, osłabieniem, sennością, zawrotami i bólem głowy, nudnościami i wymiotami, bólem brzucha i/lub w klatce piersiowej, a nawet może dojść do zaburzeń świadomości czy śpiączki) oraz zaburzenia elektrolitowe, niedobory witamin i minerałów.

• Restrykcyjność diety keto i eliminacja wielu produktów może prowadzić do niedoborów niektórych witamin i minerałów. Wykluczenie takich grup produktów, takich jak owoce, warzywa skrobiowe czy pełnoziarniste zboża, może prowadzić do niedoborów zwłaszcza błonnika, witamin z grupy B oraz magnezu. (ze względu na ograniczenia żywieniowe, podczas stosowania diety keto może być konieczna suplementacja niektórych witamin i minerałów.)

• Wyeliminowanie większości owoców, pieczywa, makaronu i wielu innych produktów bogatych w węglowodany sprawia, że dla wielu osób dieta staje się monotonna i trudna do utrzymania na dłuższą metę.

• Chociaż badania nad długoterminowym wpływem diety ketogenicznej są nadal ograniczone, niektóre dane sugerują, że spożywanie dużych ilości tłuszczów nasyconych może zwiększać ryzyko chorób sercowo-naczyniowych. Kluczowe jest więc, aby w diecie keto wybierać zdrowe tłuszcze, takie jak oliwa z oliwek, awokado i orzechy, zamiast tłuszczów pochodzących z przetworzonego mięsa.

• Dieta keto nie jest odpowiednia również dla osób z chorobami nerek, wątroby czy zaburzeniami odżywiania.

• Długoterminowa skuteczność diety ketogenicznej w utrzymaniu wagi jest wciąż kwestią dyskusyjną. Badania sugerują, że po pewnym czasie efekty diety keto mogą nie różnić się znacząco od innych planów żywieniowych o obniżonej kaloryczności. Co więcej, restrykcyjny charakter diety może prowadzić do problemów z jej utrzymaniem przez dłuższy okres, co często kończy się powrotem do dawnych nawyków żywieniowych.

Dieta ketogeniczna może być jednak korzystna dla niektórych grup osób, np. dla pacjentów z padaczką, u których stosowanie tej diety prowadzi do zmniejszenia częstotliwości napadów. Również w kontekście niektórych chorób metabolicznych i neurologicznych dieta keto znajduje swoje miejsce jako alternatywna terapia.

Wpływ diety ketogenicznej na zdrowie psychiczne

Korzyści

• Stabilizacja nastroju. Niektóre badania wskazują, że dieta keto może pomóc w stabilizacji nastroju, zwłaszcza u osób z zaburzeniami afektywnymi dwubiegunowymi.

• Poprawa koncentracji i zwiększenie energii umysłowej.

• Zmniejszenie objawów depresji. Choć mechanizmy nie są do końca poznane, istnieją sugestie, że dieta keto może mieć pozytywny wpływ na objawy depresji.

Potencjalne zagrożenia

• Zmienność nastroju. Na początku stosowania diety keto mogą wystąpić wahania nastroju związane z adaptacją organizmu do nowych warunków metabolicznych.

• Problemy ze snem

• Drażliwość i trudności w kontrolowaniu emocji w efekcie ograniczenia węglowodanów

Mechanizmy wpływu diety keto na zdrowie psychiczne

• Zmiany w metabolizmie mózgu, czyli w sposobie, w jaki mózg wykorzystuje energię, co może wpływać na funkcjonowanie neuroprzekaźników związanych z nastrojem.

• Zmiany w składzie mikrobiomu jelitowego. Skład bakterii w jelitach, które są powiązane ze zdrowiem psychicznym.

• Zmiany w poziomie hormonów takich jak insulina, co może mieć wpływ na nastrój.

Zastrzeżenia

• Reakcja na dietę keto jest bardzo indywidualna i zależy od wielu czynników, takich jak genetyka, stan zdrowia i skład mikrobiomu jelitowego.

• Większość badań dotyczących wpływu diety keto na zdrowie psychiczne jest krótkotrwałych, dlatego trudno ocenić długofalowe skutki tego sposobu odżywiania.

Dieta ketogeniczna zyskała popularność ze względu na szybkie rezultaty w odchudzaniu i potencjalne korzyści zdrowotne, ale nie jest rozwiązaniem dla każdego. Jej skuteczność w dłuższej perspektywie wymaga dalszych badań, a restrykcyjny charakter sprawia, że może być trudna do utrzymania na dłuższą metę. Kluczowym elementem jest odpowiednie zbilansowanie diety oraz dostosowanie jej do indywidualnych potrzeb i celów zdrowotnych.

Zanim zdecydujesz się na dietę ketogeniczną, skonsultuj się z lekarzem lub dietetykiem!

Badania naukowe nad dietą ketogeniczną

Dieta ketogeniczna wciąż jest przedmiotem intensywnych badań. Naukowcy na całym świecie starają się zrozumieć, jak dokładnie działa ten sposób odżywiania i jakie są jego długofalowe skutki dla zdrowia.

Co potwierdzają badania?

• Skuteczność w redukcji masy ciała.

• Dzięki ograniczeniu węglowodanów i zwiększeniu spożycia tłuszczów, organizm przechodzi w stan ketozy, w którym spala tłuszcz jako główne źródło energii.

• Poprawa kontroli glikemii.

• Zmniejszenie napadów padaczkowych. Od wielu lat dieta ketogeniczna stosowana jest w leczeniu epilepsji, zwłaszcza u dzieci, z dobrymi wynikami.
• Korzyści dla zdrowia mózgu.  Niektóre badania sugerują, że dieta keto może mieć neuroprotekcyjne działanie i być pomocna w leczeniu chorób neurodegeneracyjnych, takich jak choroba Alzheimera.

Wpływ na różne schorzenia

Dieta ketogeniczna, choć popularna głównie ze względu na swoje właściwości odchudzające, od dawna jest badana pod kątem jej wpływu na różne schorzenia, w tym epilepsję i cukrzycę, chorobę alzheimera.

Ma ona szeroki zakres potencjalnych korzyści terapeutycznych także w leczeniu wielu innych chorób, w tym zespołu policystycznych jajników, stanów zapalnych, chorób nowotworowych, neurodegeneracyjnych, metabolicznych oraz migreny.

Epilepsja

Dieta ketogeniczna była jedną z pierwszych terapii stosowanych w leczeniu epilepsji lekoopornej. Jej skuteczność w redukcji częstotliwości i nasilenia napadów padaczkowych została potwierdzona w wielu badaniach klinicznych, a w niektórych przypadkach doprowadzić do całkowitej kontroli padaczki.

Dokładny mechanizm działania diety ketogenicznej w epilepsji nie jest jeszcze w pełni poznany, ale przypuszcza się, że ketoza może wpływać na aktywność neuroprzekaźników, stabilizować błony komórkowe neuronów oraz działać przeciwzapalnie.

Liczne badania kliniczne wykazały, że dieta ketogeniczna może znacznie zmniejszyć częstotliwość napadów padaczkowych u dzieci i dorosłych, którzy nie reagują na standardowe leczenie farmakologiczne. Jest szczególnie skuteczna u dzieci z epilepsją miokloniczną i innymi rzadkimi formami padaczki.

Była również stosowana w leczeniu niektórych rzadkich zaburzeń mitochondrialnych jak padaczka mitochondrialna, ponieważ ketony mogą dostarczać alternatywnego źródła energii dla komórek, co jest korzystne, gdy mitochondria nie działają prawidłowo.

Cukrzyca

Jednym z głównych celów diety ketogenicznej w cukrzycy jest poprawa kontroli poziomu glukozy we krwi. Przez ograniczenie spożycia węglowodanów, organizm jest zmuszony do korzystania z tłuszczów jako głównego źródła energii, co może prowadzić do obniżenia poziomu cukru.

Mechanizmy działania diety ketogenicznej w cukrzycy:

• Poprawa wrażliwości na insulinę: Dieta ketogeniczna prowadzi do redukcji spożycia węglowodanów, co zmniejsza skoki poziomu cukru we krwi. To z kolei poprawia wrażliwość komórek na insulinę i obniża poziom insuliny na czczo.
• Obniżenie poziomu hemoglobiny A1c: Hemoglobina A1c jest wskaźnikiem średniego poziomu glukozy we krwi w ciągu ostatnich 2-3 miesięcy. Stosowanie diety ketogenicznej prowadzi do znacznej poprawy tego parametru, co odzwierciedla lepszą kontrolę cukru we krwi.
• Zmniejszenie masy ciała: Utrata masy ciała jest częstym efektem stosowania diety ketogenicznej, co ma korzystny wpływ na poziom cukru we krwi i poprawia parametry metaboliczne, takie jak profil lipidowy.
• Zmniejszenie potrzeby stosowania leków: Ze względu na lepszą kontrolę poziomu glukozy we krwi, pacjenci na diecie ketogenicznej często są w stanie zmniejszyć dawki leków przeciwcukrzycowych lub całkowicie je odstawić.

Choroba Alzheimera

Dieta ketogeniczna może mieć korzystny wpływ na osoby z chorobą Alzheimera, choć badania są nadal w fazie początkowej i potrzeba więcej dowodów na pełne zrozumienie mechanizmów działania.

Potencjalne mechanizmy:

1. Poprawa funkcji mitochondriów

Choroba Alzheimera wiąże się z zaburzeniami w funkcjonowaniu mitochondriów, które są odpowiedzialne za produkcję energii w komórkach mózgowych. Ketony, które są głównym źródłem energii w diecie ketogenicznej, mogą być alternatywnym paliwem dla mózgu, gdy metabolizm glukozy jest zaburzony.

2. Zmniejszenie stanu zapalnego

Dieta ketogeniczna może redukować stan zapalny w mózgu, który jest jednym z kluczowych czynników pogarszających objawy choroby Alzheimera. Ketony mają właściwości neuroprotekcyjne, co może chronić komórki nerwowe przed uszkodzeniami.

3. Ochrona przed stresem oksydacyjnym

Stres oksydacyjny i akumulacja reaktywnych form tlenu odgrywają ważną rolę w progresji choroby Alzheimera. Dieta ketogeniczna może zmniejszać produkcję wolnych rodników i łagodzić uszkodzenia oksydacyjne w komórkach mózgowych.

4. Zmniejszenie ilości amyloidu β

Gromadzenie się blaszek amyloidowych w mózgu jest jednym z charakterystycznych objawów choroby Alzheimera. Niektóre badania sugerują, że dieta ketogeniczna może wpływać na zmniejszenie produkcji amyloidu β lub promować jego usuwanie z mózgu.

5. Wzrost poziomu BDNF

BDNF (mózgowy czynnik neurotroficzny) to białko, które wspomaga zdrowie neuronów i stymuluje neurogenezę. Niektóre badania sugerują, że dieta ketogeniczna może zwiększać poziom BDNF, co może wspierać zdrowie komórek mózgowych i poprawiać funkcje poznawcze.

6. Poprawa funkcji poznawczych

Niektóre wstępne badania sugerują, że osoby z wczesnym stadium choroby Alzheimera mogą doświadczać poprawy funkcji poznawczych (takich jak pamięć, uwaga) po zastosowaniu diety ketogenicznej.

Obecnie prowadzone są badania kliniczne oceniające skuteczność diety ketogenicznej w leczeniu lub spowalnianiu progresji choroby Alzheimera, ale nie ma jeszcze jednoznacznych wniosków. Chociaż dieta ketogeniczna wykazuje pewien potencjał, konieczne są dalsze badania na większą skalę, aby określić jej długoterminowe efekty i bezpieczeństwo.

Zespół policystycznych jajników (PCOS)

PCOS jest związany z insulinoopornością, nadmiarem androgenów i nieregularnymi cyklami miesiączkowymi. Dieta ketogeniczna może być korzystna dla osób z PCOS, ponieważ:

• Zwiększa wrażliwość na insulinę: PCOS często wiąże się z insulinoopornością, a badania sugerują, że niskowęglowodanowe diety, takie jak keto, mogą poprawić wrażliwość na insulinę, co może łagodzić objawy PCOS. Poprawia parametry metaboliczne, co może pomóc w regulacji cyklu menstruacyjnego i poprawie płodności.

• Pomaga w redukcji masy ciała: Kobiety z PCOS często mają trudności z utrzymaniem zdrowej wagi. Dieta keto, poprzez ograniczenie węglowodanów i stymulowanie spalania tłuszczów, może prowadzić do utraty wagi, co z kolei może poprawić równowagę hormonalną.

• Zmniejsza poziom androgenów: Istnieją dowody na to, że dieta keto może obniżać poziom męskich hormonów, takich jak testosteron, co jest korzystne dla kobiet z PCOS, ponieważ może to zmniejszyć objawy takie jak trądzik czy nadmierne owłosienie.

Stany zapalne i choroby autoimmunologiczne

Dieta ketogeniczna może mieć działanie przeciwzapalne, co jest istotne dla chorób autoimmunologicznych i innych stanów zapalnych.

Ketony (zwłaszcza beta-hydroksymaślan) mogą działać przeciwzapalnie, hamując szlaki zapalne w organizmie. Badania wykazały, że dieta keto może obniżać poziom markerów zapalnych, takich jak białko C-reaktywne (CRP).

Ponadto ketoza może zmniejszać stres oksydacyjny i chronić komórki przed uszkodzeniem, co jest istotne w kontekście stanów zapalnych.

Powyższe działanie przeciwzapalne może być korzystne w leczeniu chorób autoimmunologicznych, takich jak:

• Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS): Badania na zwierzętach sugerują, że ketoza może zmniejszać stany zapalne poprzez wpływ na układ odpornościowy.

• Stwardnienie rozsiane (SM): Istnieją wstępne dowody na to, że dieta ketogeniczna może zmniejszać nasilenie objawów SM, poprzez zmniejszenie stanu zapalnego w mózgu i poprawę funkcji mitochondriów.

• Łuszczyca: Zmniejszenie stanów zapalnych oraz poprawa parametrów metabolicznych mogą pomagać w łagodzeniu objawów łuszczycy.

Choroby nowotworowe

Zainteresowanie dietą ketogeniczną w kontekście chorób nowotworowych wynika z hipotezy, że ograniczenie węglowodanów może „głodzić” komórki rakowe. Mają one bowiem zwiększone zapotrzebowanie na glukozę. Dieta keto, obniżając poziom cukru we krwi, może spowolnić wzrost niektórych nowotworów. Wpływa na to również to, iż wiele komórek nowotworowych ma trudności z wykorzystywaniem ketonów jako źródła energii i preferuje glukozę.

Istnieją badania sugerujące, że dieta keto może wspomagać konwencjonalne terapie nowotworowe, takie jak radioterapia i chemioterapia, zwiększając ich skuteczność. Jednak konieczne są dalsze badania w celu potwierdzenia tych wniosków.

Badania na zwierzętach oraz wstępne badania kliniczne u ludzi sugerują, że dieta ketogeniczna może spowalniać rozwój glejaków, agresywnych nowotworów mózgu.

Wstępne badania wskazują również, że dieta ketogeniczna może hamować rozwój niektórych nowotworów hormonozależnych, np. raka piersi czy prostaty.

Choroby układu sercowo-naczyniowego

Dieta ketogeniczna może poprawiać niektóre wskaźniki zdrowia serca, takie jak poziom cholesterolu HDL („dobrego” cholesterolu), obniżenie poziomu triglicerydów oraz poprawiać wskaźniki m  ninsulinooporności. Choć obawy dotyczące zwiększonego spożycia tłuszczów w diecie keto i jego wpływu na zdrowie serca istnieją, badania sugerują, że w kontekście diety niskowęglowodanowej często dochodzi do poprawy parametrów metabolicznych. [Paoli, A., et al. „Beyond weight loss: A review of the therapeutic uses of very-low-carbohydrate (ketogenic) diets.” European Journal of Clinical Nutrition (2013)].

Choroby neurodegeneracyjne

W badaniach nad chorobami neurodegeneracyjnymi, takich jak choroba Alzheimera, Parkinsona czy stwardnienie rozsiane dieta ketogeniczna wykazuje obiecujące efekty.

W chorobie Alzheimera dochodzi do upośledzenia zdolności mózgu do wykorzystania glukozy jako paliwa. Ketony mogą stanowić alternatywne źródło energii, co może poprawiać funkcje poznawcze.

Dieta ketogeniczna ma działanie neuroprotekcyjne, może zmniejszać stres oksydacyjny i stan zapalny w mózgu, co przyczynia się do ochrony neuronów i spowolnienia postępu chorób neurodegeneracyjnych. Badania na zwierzętach sugerują, że dieta ketogeniczna może spowalniać postęp choroby Parkinsona, poprzez poprawę funkcji mitochondriów i zmniejszenie stresu oksydacyjnego.

Ketoza wpływa poza tym na równowagę neuroprzekaźników, co może łagodzić objawy związane z chorobami neurologicznym.

Wstępne badania wskazują, że dieta ketogeniczna może chronić neurony ruchowe i przedłużać życie u modeli zwierzęcych z ALS (stwardnienie rozsiane).

Migrena

Dieta ketogeniczna była badana jako potencjalna terapia dla osób cierpiących na przewlekłe migreny.

Istnieją badania sugerujące, że dieta keto może zmniejszać częstość występowania migren oraz nasilenie ataków z uwagi na to, iż ketoza stabilizuje poziom neuroprzekaźników i zmniejsza stan zapalny w układzie nerwowym.

Zaburzenia w metabolizmie energetycznym mogą odgrywać rolę w patogenezie migren. Alternatywne źródło energii w postaci ketonów stabilizuje funkcje mózgu.

Otyłość i zaburzenia metaboliczne.

Otyłość, wysoki poziom cholesterolu, nadciśnienie i insulinooporność to elementy zespołu metabolicznego.

Dieta ketogeniczna może prowadzić do poprawy tych wskaźników poprzez zmniejszenie masy ciała, poprawę lipidogramu i obniżenie ciśnienia krwi.

Poprzez obniżenie poziomu insuliny i zwiększenie spalania tłuszczu może być skutecznym narzędziem w walce z otyłością, zespołem metabolicznym oraz związanymi z nimi schorzeniami, takimi jak nadciśnienie tętnicze i niealkoholowe stłuszczenie wątroby (NAFLD).

Choroby neurologiczne i psychiatryczne

Oprócz padaczki i chorób neurodegeneracyjnych, dieta ketogeniczna jest badana w kontekście innych zaburzeń neurologicznych i psychiatrycznych.

Zaburzenia afektywne dwubiegunowe

Dieta ketogeniczna może stabilizować nastrój i pomagać w kontroli zaburzeń afektywnych, poprzez stabilizowanie poziomu glukozy i zmniejszenie reakcji zapalnych.

Autyzm

Wstępne badania sugerują, że dieta ketogeniczna może mieć korzystny wpływ na funkcjonowanie neurologiczne u dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu, choć potrzeba więcej badań, aby potwierdzić te wyniki.

Choroby jelitowe (IBD)

Dieta ketogeniczna może mieć korzystny wpływ na choroby zapalne jelit (IBD), takie jak choroba Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego, poprzez zmniejszenie stanów zapalnych i poprawę składu mikrobiomu jelitowego. Ketoza może wpływać na modulację układu odpornościowego, co może pomóc w łagodzeniu objawów tych schorzeń.

Wiele z tych badań wymaga kontynuacji oraz poszerzenia ich zakresu. Jednak wstępne wnioski są obiecujące i dające nadzieję jako wsparcie terapeutyczne w wielu jednostkach chorobowych.